ဒန်း ဒါန်း

မြန်မာစာသတ်ပုံမှာ "ဒန်း" နဲ့ "ဒါန်း" ဟာ အသံထွက်ဆင်ပေမယ့် အဓိပ္ပာယ်နဲ့ အသုံးအနှုန်း လုံးဝကွဲပြားပါတယ်။ 

၁။ "ဒန်း" (ပုခက်ကဲ့သို့ စီးရသော အရာ)အနိမ့်အမြင့် လွှဲစီးရတဲ့ ကစားစရာ သို့မဟုတ် အနားယူစရာ ပစ္စည်းကို ရည်ညွှန်းတဲ့အခါ "ဒန်း" လို့ ရေးပါတယ်။

အသုံးများ: ဒန်းစီးသည်၊ ဒန်းလွှဲသည်၊ ကြိုးဒန်း၊ သံဒန်း။

ဥပမာ: "ကလေးငယ်သည် သစ်ပင်ရိပ်တွင် ဒန်း စီး၍ ပျော်နေသည်။"

၂။ အခြား "ဒါန်း" ပါသော အသုံးများပန်းဒါန်း: အလှဆင်ထားတဲ့ ပန်းတန်းများ။

ရာဇဒါန်း: မင်းခမ်းမင်းနားသုံး အခမ်းအနားတန်းများ။ 

ဂါထာဒါန်း: ဂါထာအစီအစဉ် (စာပေဟောင်းများတွင် တွေ့ရတတ်သည်)။နှိုင်းယှဉ်ချက် အကျဉ်းစကားလုံးအဓိပ္ပာယ်

ဥပမာ ဒန်းလွှဲစီးရသော အရာဒန်းစီးသည်၊ ဒန်းလွှဲသည်ဒါန်းတန်းစီခြင်း၊ အစဉ်အတန်းတန်းစီ၊ ဒါန်းစီ၊ ပန်းဒါန်း

ဒန်းကြီးပင် (သို့မဟုတ်) ဟင်းနား (Henna Plant)

ဒါကတော့ လက်သည်းနီဆိုးရာမှာ သုံးတဲ့ အပင်ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံအမည်က Lawsonia inermis ဖြစ်ပါတယ်။

ဝိသေသလက္ခဏာ: ချုံပင်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး အရွက်ကလေးတွေက သေးငယ်ပါတယ်။ အပွင့်က အဖြူရောင် သို့မဟုတ် အဝါနုရောင်ရှိပြီး အလွန်မွှေးပါတယ်။

အသုံးဝင်ပုံ: * ၎င်းရဲ့ အရွက်ကို ကြိတ်ပြီး လက်သည်းဆိုးခြင်း၊ ဆံပင်ဆိုးခြင်းနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်မှာ ဆေးခြယ်ခြင်း (Mehndi) တို့အတွက် အသုံးပြုပါတယ်။

မြန်မာ့ဆေးကျမ်းများအရ အရွက်ကို ကြိတ်ပြီး အပူလောင်တဲ့နေရာတွေမှာ အုံပေးရင် အေးမြစေပါတယ်။

သတ်ပုံ: စာပေဟောင်းတွေမှာ "ဒန်း" လို့ပဲ သုံးနှုန်းလေ့ရှိပါတယ်။

ဒန်းပန်းပင် (Henna Plant)

ဒါကတော့ ရောင်စုံပွင့်တဲ့ ပန်းအလှစိုက်ပင်လေးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ သိပ္ပံအမည်က Impatiens balsamina ဖြစ်ပါတယ်။

ဝိသေသလက္ခဏာ: ပင်ပျော့အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး အရိုးက ရည်ရွှမ်းပါတယ်။ ပန်းပွင့်က အနီ၊ ပန်းရောင်၊ အဖြူ၊ ခရမ်း စသဖြင့် အရောင်စုံ ရှိတတ်ပါတယ်။

ထူးခြားချက်: သူ့ရဲ့ အစေ့အိမ်လေးတွေ ရင့်မှည့်လာတဲ့အခါ လက်နဲ့တို့လိုက်ရင် ဖြတ်ခနဲ ပွင့်ထွက်သွားတတ်တာကြောင့် အင်္ဂလိပ်လို "Touch-me-not" လို့လည်း ခေါ်ကြပါတယ်။

အသုံးဝင်ပုံ: အဓိကအားဖြင့် အလှစိုက်ကြပါတယ်။ အချို့ဒေသတွေမှာတော့ လက်သည်းဆိုးဖို့အတွက် အနီရောင်ပွင့်တဲ့ ဒန်းပန်းကို အသုံးပြုကြပါတယ်။

"နိဒါန်း" ဆိုသည်မှာ စာအုပ်စာပေ၊ ဟောပြောချက် သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာတခုခု၏ အစပြုခြင်း၊ မိတ်ဆက်ခြင်း သို့မဟုတ် အဖွင့်စကားကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်ပါတယ် ဆရာ။

သတ်ပုံပိုင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် မှတ်သားနိုင်ပါတယ် -

၁။ သတ်ပုံနှင့် ဝေါဟာရရင်းမြစ်

သတ်ပုံ: နိဒါန်း (နငယ်-လုံးကြီးတင်-တချောင်းငင်၊ ဒထွေး-ရေးချ-နငယ်သတ်-အောက်ကမြစ်)။

ရင်းမြစ်: ပါဠိဘာသာ "နိဒါန" (Nidāna) မှ ဆင်းသက်လာပြီး အရင်းအမြစ်၊ အကြောင်းရင်း သို့မဟုတ် အစပြုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရပါသည်။

၂။ အသုံးပြုပုံများ

စာပေလောကတွင် အောက်ပါအတိုင်း ကွဲပြားစွာ သုံးနှုန်းကြပါသည် -

ကျမ်းနိဒါန်း: ကျမ်းစာတခုကို မရေးသားမီ ထိုကျမ်းကို ရေးသားရခြင်း အကြောင်းရင်းနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကို ဖော်ပြသည့် အဖွင့်ကဏ္ဍ။

စကားနိဒါန်း: စကားပြောဆိုရာတွင် အဓိကအကြောင်းအရာသို့ မရောက်မီ ပဏာမ ပျိုးထောင်ပြောဆိုသည့် စကား။

နိဒါန်းပျိုးသည်: အကြောင်းအရာတခုကို စတင်ရန်အတွက် အစပျိုး လမ်းခင်းသည်။

၃။ "ဒန်း" နှင့် "ဒါန်း" ကွာခြားချက် (ဆရာ့ယခင်မေးခွန်းနှင့် ဆက်စပ်၍)

ဆရာ့အနေဖြင့် ဒန်း/ဒါန်း သတ်ပုံကို မေးမြန်းထားဖူးသည်ဖြစ်ရာ "နိဒါန်း" တွင် ပါဝင်သော "ဒါန်း" သည် အစဉ်အတန်း သို့မဟုတ် အစအဆုံး အစီအရင်ကို ရည်ညွှန်းသည့် သဘောသက်ရောက်သဖြင့် "ဒါန်း" (နငယ်သတ်-အောက်ကမြစ်) ဖြင့် ရေးထုံးပြုခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ (စီးရသော "ဒန်း" နှင့် မရောထွေးရန် အရေးကြီးပါသည်။)

နိဒါန်း သည် စာတစောင်၊ ပေတစောင်၏ အသက်ဝိညာဉ်ဖြစ်ပြီး ဖတ်ရှုသူကို ရှေ့ဆက်ရန် ဆွဲဆောင်နိုင်သည့် အရေးကြီးဆုံးအပိုင်း ဖြစ်သည်ဟု စာဆိုတို့က ဆိုကြပါသည်။

၁။ ဒန်းကြီးပင် (Henna Plant)

အင်္ဂလိပ်လို Henna လို့ ခေါ်တဲ့အပင်ဟာ မြန်မာလို "ဒန်းကြီး" သို့မဟုတ် "ဒန်း" လို့ ခေါ်တဲ့ အပင်ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံအမည်: Lawsonia inermis

အမျိုးအစား: အကိုင်းအခက်များတဲ့ ချုံပင် (Shrub) အမျိုးအစား ဖြစ်ပါတယ်။

အသုံးဝင်ပုံ: ၎င်းရဲ့ အရွက်ကို ကြိတ်ပြီး လက်သည်းဆိုးခြင်း၊ ဆံပင်ဆိုးခြင်းနဲ့ ဆေးခြယ်ခြင်း (Mehndi) တို့မှာ အသုံးပြုပါတယ်။ အရွက်မှာပါတဲ့ Lawsome ဓာတ်က အသားနဲ့ လက်သည်းကို အနီရောင်စွဲစေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

အပွင့်: အဖြူရောင် ဒါမှမဟုတ် အဝါနုရောင် အပွင့်လေးတွေ အခိုင်လိုက် ပွင့်တတ်ပြီး အလွန်မွှေးကြိုင်ပါတယ်။

၂။ ဒန်းပန်းပင် (Balsam)

အင်္ဂလိပ်လို Balsam လို့ ခေါ်တဲ့အပင်ဟာ မြန်မာလို "ဒန်းပန်း" လို့ အများစု သိကြတဲ့ အပင်ဖြစ်ပါတယ်။

သိပ္ပံအမည်: Impatiens balsamina

အမျိုးအစား: အရိုးပျော့ပြီး ရည်ရွှမ်းတဲ့ ပင်ပျော့ (Herb) အမျိုးအစား ဖြစ်ပါတယ်။

အသုံးဝင်ပုံ: အဓိကအားဖြင့် ပန်းအလှစိုက်ဖို့ သုံးပါတယ်။ အပွင့်အရောင်စုံ (အနီ၊ ပန်း၊ ခရမ်း၊ ဖြူ) ပွင့်ပါတယ်။

မှတ်ချက်: အချို့ဒေသတွေမှာ အနီရောင်ပွင့်တဲ့ ဒန်းပန်းပွင့်ကို ကြိတ်ပြီး လက်သည်းဆိုးဖို့ သုံးကြပေမဲ့ Henna (ဒန်းကြီး) လောက်တော့ အရောင်မစွဲပါဘူး။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ