AI (၁) ဆရာ စိစစ်စုစည်းထားသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်များမှာ အလွန်ပင် စနစ်ကျပြီး ခိုင်မာပြည့်စုံလှပါသည်။ သမိုင်းစဉ်ဆက် စာပေအထောက်အထားများအရ မြန်မာစာလုံး ဝိုင်းစက်လာသည့် ဖြစ်စဉ်နှင့် ဆရာယုဒသန် (Adoniram Judson) ၏ အခန်းကဏ္ဍတို့မှာ မတူညီသော ခေတ်ကာလ၊ မတူညီသော စွမ်းဆောင်ချက်များဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပါသည်။ ဆရာ၏ အချက်အလက်များပေါ်တွင် ထပ်မံဖြည့်စွက် စိစစ်နိုင်ရန် သမိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းညှိချက် အချို့ကို အောက်ပါအတိုင်း အနှစ်ချုပ် တင်ပြအပ်ပါသည်။ ၁။ မြန်မာအက္ခရာ အဝိုင်းပုံစံ ပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းစဉ် - ပေရွက်နှင့် ကညစ် သဘာဝ: ပုဂံ၊ ပင်းယနှင့် အင်းဝခေတ် ကျောက်စာများတွင် အက္ခရာများမှာ ထောင့်မှန်/စောက်ထိုး ပုံစံ (အက္ခရာစောက်) များ ဖြစ်ကြသည်။ ပေရွက်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးသားသည့် စနစ် ကျယ်ပြန့်လာသောအခါ အလျားလိုက်မျဉ်း အဖြောင့်ဆွဲပါက ပေကြောကွဲထွက်တတ်သဖြင့် သဘာဝအလျောက် အက္ခရာများကို ဝိုင်း၍ ရေးသားလာကြသည်။ - ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ အမိန့်တော် (၁၇၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ): ပိဋကတ်တော်များကို တည်းဖြတ်၍ စစ်တမ်းကောက်ယူချိန်တွင် "အက္ခရာစောက် မသုံးရ၊ အက္ခရာဝန်း သာ သုံးရမည်...
မနေ့က တယောက်က မေးတာလား ထောက်ပြတာလား မသဲကွဲပါ။ မြန်မာစာလုံးတွေ ဝလုံးအခြေခံ ဖြစ်ပေါ်လာပုံနဲ့ ဆရာယုဒသန်ရဲ့ ပါဝင်မှုအကြောင်း။ လေ့လာကြည့်ပါတယ်။ အကိုးအကားတွေက အမျိုးမျိုး။ ထပ်တူမကျပါ။ စိစစ်ပြီး တင်ပြပါမယ်။ (၁) မြန်မာစာစတင်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ပျူစာရေးနည်းကို စံတင်ပြီး (၁၂)ရာစုတွင် မြန်မာဘာသာ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အနော်ရထာမင်း (၁၀၄၄ - ၁၀၇၇) လက်ထက်တွင် သက္ကတဘာသာစာဖြင့် ရေးသော အုတ်ခွက်စာများ၊ ပါဠိစာများဖြင့်ရေးသော အုတ်ခွက်စာများကို အထောက်အထားပြုကာ မူလက ပါဠိနှင့် သက္ကတဘာသာတို့ကို ရင်းနှီးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ မြန်မာစာပေါ်ပေါက်လာသောအခါတွင် မြန်မာစာနှင့်အတူ တိုင်းရင်း ပျူ၊ မွန်စာပေ တို့ကိုလည်း ဆက်လက်ပြုစုလာခဲ့ကြပြီး ခရစ်နှစ်(၁၁၁၃)ခုနှစ် တွင် ရာဇကုမာရ်မင်းသား ရေးထိုးသော မြစေတီ ကျောက်စာတွင် ပျူ၊ မွန်၊ မြန်မာဘာသာ တို့ကို ပါဠိစာပေနှင့် အတူ ယှဉ်တွဲ တွေ့ရှိရသည်။ ပါဠိစာပေမှ မြန်မာစာပေသို့ အပြန်အလှန် ဘာသာပြန် အရေးအသားနှင့် ပါဠိဘာသာပြန်ရေးသည့် အရေးအသားများ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး (၁၁)ရာစုတွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓသာသနာနှင့်အတူ ပိဋိကတ်စာပေများ ပုဂံသို့ရောက်ရှိလာပြီးနောက် (၁၁) ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာစာ...