ဝါး နဲ့ မျှစ် သုတ တစိတ်တပိုင်း

၁။ တင်းဝါး

ရုက္ခဗေဒအမည် (Botanical Name)

Cephalostachyum \ pergracile

မျိုးရင်း (Family)။ Poaceae (Gramineae)

ဒေသန္တရနှင့် ရုက္ခဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ

အမည်ကွဲများ။ ။ ကောက်ညှင်းကျည်တောက် ဖုတ်ရာတွင် အလွန်ကောင်းမွန်သဖြင့် အချို့ဒေသများတွင် "ကျည်တောက်ဝါး" ဟုလည်း ခေါ်ကြပါသည်။

သဘာဝနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်။ ။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်း တောခြောက်များတွင် အနှံ့အပြား ပေါက်ရောက်တတ်ပြီး အုပ်စုလိုက် (နဂိုအတိုင်း ရုံလိုက်) ကြီးထွားသော ဝါးအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ အဆစ်များ အလွန်ရှည်ပြီး အသားပါးသော်လည်း ပျော့ပျောင်းညွှတ်ကွေးနိုင်စွမ်း မြင့်မားသည်။

အသုံးဝင်ပုံ။ ။ အသားပါးပြီး ကွဲအက်လွယ်ခြင်းမရှိဘဲ အမျှင်နိုင်နိုင် ဖြာထွက်နိုင်သောကြောင့် ခြင်းတောင်းရက်ခြင်း၊ မီးပုံးကွင်းပြုလုပ်ခြင်း၊ စက္ကူစက်များအတွက် ကုန်ကြမ်းအဖြစ် သုံးခြင်းနှင့် လူနေအိမ်ခြေများတွင် ခြံစည်းရိုးအဖြစ် စိုက်ပျိုးခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။

၂။ ခရိုင်ဝါး (သို့မဟုတ်) တပင်တိုင်ဝါး

ရုက္ခဗေဒအမည် (Botanical Name)။

Melocanna \ baccifera

(ယခင်အမည်ဟောင်း -Melocanna \ bambusoides)

မျိုးရင်း (Family)။ Poaceae (Gramineae)

ဒေသန္တရနှင့် ရုက္ခဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ

အမည်ကွဲများ။ ။ ဒေသကိုလိုက်၍ "ခရောင်းဝါး"၊ "တပင်တိုင်ဝါး" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ပုံသဏ္ဌာန်ကိုအစွဲပြု၍ Muli Bamboo သို့မဟုတ် အသီးသီးသောဝါး ဖြစ်၍ Pear-bamboo ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။

သဘာဝနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်။ ။ ဤဝါးသည် အခြားဝါးများကဲ့သို့ စုစုရုံးရုံး "ဝါးရုံ" အဖြစ် မပေါက်ဘဲ၊ မြေအောက်ရိုက်ဇုမ်း (Rhizome) အမြစ်များမှတဆင့် တပင်ချင်းစီ ခပ်ကျဲကျဲ ထိုးထွက်ပေါက်ရောက်တတ်သဖြင့် "တပင်တိုင်ဝါး" ဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အရင်းပိုင်း လုံးပတ် အလွန်တုတ်ပြီး ရခိုင်ရိုးမတောများတွင် အလွန်အမင်း ဖြစ်ထွန်းလေ့ရှိသည်။

ထူးခြားချက်။ ။ ခရိုင်ဝါးသည် အခြားဝါးများနှင့်မတူဘဲ အလွန်ကြီးမားသောအသီး (ဝါးသီး) သီးတတ်သည်။ ယင်းဝါးသီးများသည် သစ်တော်သီးပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး အရည်ရွှမ်းသည်။

၃။ ဝါးသုန်းခြင်း (Flowering and Dying) ဆိုင်ရာ မှတ်ချက်

စာမျက်နှာ တွင် "၁၉၂၇ ခုနှစ်က နောက်ဆုံး သုန်းခဲ့၏" ဟု ဖော်ပြထားသည့်အချက်မှာ ဝါးပင်များ၏ သဘာဝအရ သက်တမ်းရင့်လာပါက တောအုပ်အလိုက် တပြိုင်တည်း အပွင့်ပွင့်၍ အစေ့ချကာ သေဆုံးသွားခြင်း (Gregarious flowering) ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

အထူးသဖြင့် ခရိုင်ဝါး Melocanna \ baccifera

အနှစ် ၄၀ မှ ၅၀ လျှင် တကြိမ် တောအုပ်လိုက် သုန်းလေ့ရှိပြီး၊ ဝါးသီးများ ကြွေကျသည့်အခါ ကြွက်များ အလွန်အမင်း ပေါပွားလာတတ်သဖြင့် ဒေသန္တရ သမိုင်းကြောင်းများတွင် ကပ်ဘေးနှင့် တွဲလျက် တွေ့ရှိရတတ်ပါသည်။

တင်းဝါးသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝါးအမျိုးအစားအားလုံးထဲတွင် ကာယလုပ်ငန်းရှင်များ၊ လက်မှုပညာရှင်များနှင့် အိမ်တွင်းမှုလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူများအကြား အသုံးအဝင်ဆုံးနှင့် အားအထားရဆုံး ဝါးတမျိုး ဖြစ်ပါသည်။

၁။ စားသောက်ဖွယ်ရာ ကဏ္ဍ (အထူးခြားဆုံးအသုံး)

·        ကောက်ညှင်းကျည်တောက် ဖုတ်ခြင်း။ ။ တင်းဝါးသည် အသားပါးပြီး အတွင်း၌ ပါးလွှာနုညံ့သော ဝါးမြှေး (ဝါးဖတ်) ပါရှိသဖြင့် ကောက်ညှင်းကျည်တောက်ဖုတ်ရန် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ကောက်ညှင်းကျည်တောက်နွှာသည့်အခါ ဤဝါးမြှေးကလေးက ကောက်ညှင်းပူပူတွင် ကပ်ပါလာပြီး ထူးခြားသော ဝါးနံ့မွှေးမွှေးလေးကို ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့် အချို့ဒေသများတွင် "ကျည်တောက်ဝါး" ဟု သီးသန့်ခေါ်ဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။

၂။ အိမ်ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် ခြံဝင်းကဏ္ဍ

·        အိမ်အမိုးအကာနှင့် ကြမ်းခင်း။ ။ တင်းဝါးသည် ဖြတ်တောက်ရလွယ်ကူပြီး အမျှင်ဖြောင့်သဖြင့် အိမ်ဆောက်ရာတွင် ဝါးခြမ်း၊ ဝါးကပ်၊ ဓနိမိုးရန် ဝါးနှီးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အိမ်ကြမ်းခင်းအဖြစ်လည်းကောင်း အလွန်အသုံးဝင်သည်။

·        ခြံစည်းရိုး ကာရံခြင်း။ ။ အသားကျလွယ်ပြီး ရေဒဏ်၊ လေဒဏ်ကို အသင့်အတင့်ခံနိုင်သောကြောင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် အိမ်ဝင်း၊ ခြံဝင်းများ ကာရံရာ၌ စိုက်ပျိုးအသုံးပြုကြသည်။

၃။ အိမ်တွင်းမှုလုပ်ငန်းနှင့် လက်မှုပညာကဏ္ဍ

·        ခြင်းတောင်းနှင့် လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ။ ။ တင်းဝါးသည် ပျော့ပျောင်းညွှတ်ကွေးနိုင်စွမ်း (Flexibility) အလွန်ကောင်းသောကြောင့် နှီးဖြာ၍ ခြင်းကြား၊ တောင်း၊ ကလေးပုခက်၊ ယပ်တောင်၊ ဖျာ နှင့် ငါးဖမ်းကိရိယာ (မြှုံး၊ ဆောင်း) များ ရက်လုပ်ရာတွင် ပထမဦးစားပေး ဝါးဖြစ်သည်။

·        ကစားစရာနှင့် ဖျော်ဖြေရေးပစ္စည်းများ။ ။ စာမျက်နှာပါအတိုင်း မီးပုံး လုပ်ခြင်း၊ တန်ဆောင်တိုင် လေတံခွန် လုပ်ခြင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင်များအတွက် ခြင်းကြားရုပ် (အရုပ်ကြီးများ) ၏ ကိုယ်ထည်အရိုးစွဲရာတွင် ၎င်း၏ ပျော့ပျောင်းပေါ့ပါးသော ဂုဏ်သတ္တိကြောင့် မရှိမဖြစ် အသုံးပြုရသည်။

၄။ စက်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍ

·        စက္ကူချက်ခြင်း။ ။ တင်းဝါးတွင် အမျှင်ဓာတ် (Cellulose fiber) အဆင့်အတန်းမြင့်မားစွာ ပါရှိသောကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ စက္ကူစက်ရုံများတွင် စက္ကူပျော့ဖတ်ချက်လုပ်ရန် အဓိကကုန်ကြမ်းအဖြစ် အမြောက်အမြား အသုံးပြုကြသည်။

·        စိုက်ပျိုးရေးအထောက်အကူပြု တိုင်များ။ ။ စပါးစိုက်ခင်း၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်စိုက်ခင်းများနှင့် ကွမ်းခြံများတွင် ကွမ်းပင်တွားတက်ရန် "ကွမ်းတိုင်" အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အပင်အေးစင်များ ပြုလုပ်ရန်လည်းကောင်း အသုံးများပါသည်။

·        မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် အာရှဒေသမှာ ဝါးပင်အမျိုးအစား အတော်များများရဲ့ အစို့ (မျှစ်) ကို စားသုံးကြသော်လည်း ဝါးပင်အားလုံးရဲ့ မျှစ်ကိုတော့ မစားသုံးကြပါဘူးခင်ဗျာ။ အချို့ဝါးမျှစ်တွေက အလွန်ခါးလွန်းလို့ သို့မဟုတ် အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေနိုင်တဲ့အတွက် စားလေ့မရှိကြဘဲ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ "ဟင်းလျာအဖြစ် စားသုံးရသော အမြစ်ခြေမှ ထွက်စ ဝါးပင်အစို့" ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည့် လူကြိုက်များသော ဝါးအမျိုးအစားများကို အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ ခွဲခြားလေ့လာနိုင်ပါသည်။

မြန်မာပြည်တွင် အစားအများဆုံး မျှစ်ထွက်သော ဝါးအမျိုးအစားများ

ဝါးအမည်	ရုက္ခဗေဒအမည်	မျှစ်၏ သဘာဝနှင့် ဒေသန္တရအသုံး
ဝါးပိုးဝါး	Dendrocalamus giganteus	မျှစ်အကြီးဆုံးအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ အသားထူပြီး ချိုအိသောကြောင့် မျှစ်ပြုတ်၊ မျှစ်တို့စရာအဖြစ် အလွန်လူကြိုက်များသည်။
မျှင်ဝါး	Dendrocalamus strictus	အထက်မြန်မာပြည် (အညာဒေသ) နှင့် တောခြောက်များတွင် အပေါဆုံး ဖြစ်သည်။ မျှစ်အနည်းငယ် ခါးသော်လည်း ရေစင်အောင်ဆေးကာ မျှစ်ချဉ် တည်ရန် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။
တင်းဝါး	Cephalostachyum pergracile	မျှစ်အေးအေးလေး ထွက်တတ်ပြီး နုညံ့သည်။ ကျည်တောက်ဝါးအဖြစ် သုံးသည့်အပြင် မျှစ်စိမ်းချက်စားရန်လည်း ကောင်းမွန်သည်။
ကြခတ်ဝါး	Bambusa arundinacea	အပင်တွင် ဆူးများသော်လည်း ၎င်း၏မျှစ်မှာ သဘာဝအတိုင်း ချိုမြိန်ပြီး အမျှင်နည်းသဖြင့် ဟင်းချက်စားရန် အလွန်ရှာဖွေကြသည်။
ဝါးနက်	Dendrocalamus longispathus	အောက်မြန်မာပြည်နှင့် ကရင်၊ မွန်ပြည်နယ်ဘက်တွင် ပေါများသည်။ မျှစ်အသား လှပပြီး ချိုဆိမ့်သည်။

မျှစ်အားလုံးကို မစားကြသည့် အကြောင်းရင်း (၃) ချက်

·        (က) ခါးလွန်းခြင်းနှင့် အဆိပ်အတောက်ရှိခြင်း

·        ဝါးမျှစ်စိမ်းတိုင်းမှာ Cyanogenic glycoside (Taxiphyllin) ခေါ်သော သဘာဝဓာတ်တမျိုး ပါဝင်ပြီး စားလိုက်ပါက ခန္ဓာကိုယ်ထဲတွင် ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယာနစ်အက်ဆစ် (အဆိပ်ငွေ့) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားတတ်ပါသည်။ အချို့ဝါးအမျိုးအစားများ (ဥပမာ- ရွှေဝါး သို့မဟုတ် အလှစိုက်ဝါးအချို့) တွင် ဤဓာတ် အလွန်မြင့်မားပြီး အလွန်ခါးသည့်အပြင် စနစ်တကျ မပြုတ်ပါက အော့အန်ခြင်း၊ ခေါင်းမူးခြင်း ဖြစ်စေနိုင်၍ မစားကြပါ။

·        (ခ) အမျှင်ကြမ်းလွန်းခြင်း

·        အချို့သော ဝါးအသေးစားမျိုးများနှင့် ဝါးရိုင်းများသည် မျှစ်အစို့ဘဝမှာတင် အမျှင်များ အလွန်မာဆတ်ပြီး ကြမ်းတမ်းလွန်းသဖြင့် ဝါး၍မရသောကြောင့် စားသုံးရန် မသင့်တော်ပါ။

·        (ဂ) အမွေးအမှင် သိပ်သည်းခြင်း

·        အချို့ဝါးမျှစ်များ၏ အဖတ်တွင် လူကို ယားယံစေတတ်သော ညိုမဲမဲ အမွေးအမှင် (ဝါးဖတ်မွေး) များ အလွန်ထူထပ်စွာ ပါရှိတတ်သဖြင့် ကိုင်တွယ်ရခက်ခဲပြီး စားသုံးရန် ချန်လှပ်ထားလေ့ရှိကြသည်။

·        အနှစ်ချုပ် မှတ်ချက်

·        ကျွန်တော်တို့ စားသုံးနေကြသော မျှစ်များသည် "ရေနွေးဖြင့် စနစ်တကျ ပြုတ်ခြင်း" သို့မဟုတ် "အချဉ်တည်ခြင်း" နည်းလမ်းများဖြင့် ၎င်းတို့တွင်ပါဝင်သော အခါးဓာတ်နှင့် ဆိုင်ယာနိုက်ဓာတ်များကို ဖယ်ရှားပြီးမှသာ ဘေးဥပဒ်ကင်းစင်စွာ စားသုံးကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

·        မြန်မာ့ကျေးလက်ဒေသများတွင် "ဝါးပိုးမျှစ်" ကို အချိုချက်ရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ "မျှင်ဝါးမျှစ်" ကို မျှစ်ချဉ်သိပ်ရန်အတွက်လည်းကောင်း သီးသန့်ရွေးချယ် အသုံးချတတ်ကြခြင်းမှာ ဝါးပင်တို့၏ သဘာဝဂုဏ်သတ္တိကို ကောင်းစွာသိရှိကြခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ