အကဲဆတ် = သည်းခံမှုနည်းပါးသည်။
အကဲဆတ်သောသမီးရှိက၊ စိတ်ရှည်သောလူပျိုကိုရွေးချယ်ပေးစား လေ့ရှိ၏။ မြန်မာ့အလင်း။ ၂၁၊ ၆။ ၅၂။
"အကဲဆတ်" အသုံးများ
၁။ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ အသုံးပြုပုံ (Emotional Sensitivity)
လူတဦးဦး၏ စိတ်ဓာတ်သည် အနည်းငယ် ပြောဆိုရုံမျှဖြင့် ထိခိုက်လွယ်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းလွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ဆိုးလွယ်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
နမူနာ - "သူက စိတ်အကဲဆတ်သူတဦးမို့လို့ စကားပြောရင် သတိထားပြောရတယ်။"
အဓိပ္ပာယ် - စိတ်နုသူ၊ ထိခိုက်လွယ်သူဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
၂။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အသုံးပြုပုံ (Physical/Biological Sensitivity)
ခန္ဓာကိုယ်၏ အစိတ်အပိုင်းတခုခု သို့မဟုတ် အာရုံကြောများက ပြင်ပလှုံ့ဆော်မှုကို တုံ့ပြန်မှု ပြင်းထန်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
နမူနာ - "သွားဖုံးတွေ အကဲဆတ်နေလို့ ရေအေးသောက်ရင် သွားကျဉ်တယ်။"
နမူနာ - "သူ့ရဲ့ အရေပြားက အကဲဆတ်လွန်းတော့ ဆပ်ပြာအပြင်းစားတွေ သုံးလို့မရဘူး။"
၃။ အခြေအနေနှင့် အဖြစ်အပျက်ဆိုင်ရာ အသုံးပြုပုံ (Situational Sensitivity)
အခြေအနေတခုသည် အလွန်စိုးရိမ်ရသော၊ ထိန်းသိမ်းရခက်သော သို့မဟုတ် ပေါက်ကွဲလွယ်သော အနေအထားမျိုးတွင် ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
နမူနာ - "အခုအချိန်ဟာ နိုင်ငံရေးအရ အလွန် အကဲဆတ်နေတဲ့ ကာလဖြစ်တယ်။"
အဓိပ္ပာယ် - အမှားအယွင်း အနည်းငယ်ရှိရုံမျှဖြင့် ကြီးမားသော ပြဿနာ ဖြစ်သွားနိုင်သည့် အခြေအနေ (Delicate/Sensitive situation) ကို ဆိုလိုပါသည်။
၄။ စက်မှုနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ အသုံးပြုပုံ (Technical Sensitivity)
တိုင်းတာရေး ကိရိယာများ သို့မဟုတ် စက်ပစ္စည်းများ၏ တုံ့ပြန်မှု တိကျလွန်းခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
နမူနာ - "ဒီချိန်ခွင်က အလွန် အကဲဆတ်လို့ ဖုန်မှုန့်လေး တင်ရင်တောင် ဂဏန်းတွေ လှုပ်နေတယ်။"
"အကဲဆတ်" နှင့် ဆင်တူယိုးမှား အသုံးများ
အထိမခံ - အနည်းငယ်မျှ ထိပါးမှုကိုပင် လက်မခံနိုင်ခြင်း။
နုနယ် - စိတ်ထား သို့မဟုတ် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျော့ပျောင်း ထိခိုက်လွယ်ခြင်း။
တုံ့ပြန်မှုမြန် - အာရုံခံစားမှု မြန်ဆန်ခြင်း။
(၂)
အဓိပ္ပါယ်အခြေခံ
အနည်းငယ်သော ပြောင်းလဲမှု၊ စကား၊ အပြုအမူတို့ကိုတောင် အလွန်လျင်မြန်စွာ သဘောထားပြောင်းလဲတတ်ခြင်း
စိတ်ခံစားမှု လွယ်လွယ်ကူကူ ထိခိုက်သွားခြင်း
သဘောတရားအရ “sensitive / touchy / easily affected” ဟူသောအဓိပ္ပါယ်နှင့် ဆင်တူသည်
အသုံးများသော ဥပမာများ
(၁) လူ၏ စိတ်သဘောကို ဖော်ပြရာတွင်
သူက အကဲဆတ်တဲ့လူ ဖြစ်လို့ စကားပြောရာမှာ သတိထားရတယ်။
ကလေးက နည်းနည်းပဲ ပြောလိုက်ရင်တောင် အကဲဆတ်ပြီး မျက်ရည်ကျတတ်တယ်။
(၂) စကား/အပြုအမူအပေါ် တုံ့ပြန်မှု
အဲ့ဒီစကားလေးကို သူက အကဲဆတ်သွားတယ်။
အလုပ်ကိစ္စကို မထိမိအောင် မေးလိုက်တာတောင် သူက အကဲဆတ်နေတယ်။
(၃) နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး အခြေအနေ
ဒီအကြောင်းအရာက လူတွေကြားမှာ အကဲဆတ်တဲ့ကိစ္စ ဖြစ်တယ်။
လူမျိုးရေး၊ ဘာသာရေးကိစ္စတွေက အများအားဖြင့် အကဲဆတ်မှုများတယ်။
(၄) ကျန်းမာရေး/ကိုယ်ခန္ဓာ
အသားအရေက အကဲဆတ်လွယ်တယ် (sensitive skin)
သွားတွေက အအေးစားရင် အကဲဆတ်တတ်တယ်
ဆင်တူအသုံးများ
စိတ်နူးညံ့ (positive nuance)
စိတ်လွယ်
လွယ်လွယ်ထိခိုက်တတ်
touchy (အင်္ဂလိပ်)
ဆန့်ကျင်ဘက်
အကဲမဆတ် (မထိခိုက်လွယ်)
စိတ်တည်ငြိမ်
မလွယ်လွယ်ထိခိုက်
မှတ်ချက် (အသုံးအနှုန်းအရ)
အကဲဆတ် သည် အများအားဖြင့် အနည်းငယ် အနုတ်လက္ခဏာ ပါတတ်သည်
သို့သော် တချို့နေရာတွင် (ဥပမာ—အနုပညာခံစားမှု) “sensitive” ကို အပြုသဘောဖြင့်လည်း သုံးနိုင်သည်
“အကဲဆတ်” ပါဝင်သော စကားပုံများ
(၁) “အကဲဆတ်” တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည့် အသုံးများ (ခေတ်သုံး/အနီးစပ်)
ဤအမျိုးအစားသည် ရှေးဟောင်းစကားပုံမဟုတ်ပဲ လူထုသုံး စကားပြောပုံစံများ ဖြစ်ပါသည်—
အကဲဆတ်တဲ့လူကို စကားမရှည်ရ
→ စကားပြောရင် လွယ်လွယ်နဲ့ ထိခိုက်တတ်သူကို သတိထားရမည်
အကဲဆတ်သူနဲ့ အလုပ်လုပ်ရ ခက်တယ်
→ စိတ်လွယ်သူနှင့် ဆက်ဆံရေးခက်ခဲမှုကို ဆိုလို
အကဲဆတ်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုပဲ ထိခိုက်မယ်
→ အလွန် sensitive ဖြစ်ခြင်း၏ အနုတ်လက္ခဏာ
(၂) အကဲဆတ်သဘောကို ဖော်ပြသည့် စကားပုံများ
၁။ “မီးလောင်ရာ လေထိုး”
→ အကဲဆတ်နေသူကို ထပ်ပြီး စိတ်ဆိုးစေခြင်း
၂။ “ဆားလေးထိတာနဲ့ နာ”
→ နည်းနည်းလေး ထိရုံနဲ့တောင် မခံနိုင်သူ (အကဲဆတ်သူ)
၃။ “တံတားပေါ်က လေတိုက်သလို”
→ အနည်းငယ်ဖြစ်ရုံနဲ့ စိတ်ပြောင်းလဲသွားသူ
၄။ “လက်မထိပဲ ရင်နာ”
→ တကယ်မထိခိုက်သေးဘဲ စိတ်နာနေခြင်း (over-sensitive)
၅။ “နားထောင်ပြီး နာ”
→ စကားတခုပဲ ကြားလိုက်တာနဲ့ စိတ်ထိခိုက်ခြင်း
(၃) အကဲဆတ်မှုနှင့် ဆက်စပ်သော စကားပုံများ
(စိတ်လွယ်၊ ခံစားလွယ်)
၆။ “စိတ်နူးလွယ်၊ စိတ်ပြောင်းလွယ်”
→ အကဲဆတ်သော လူ၏ အခြေအနေ
၇။ “ပြောမယုံ၊ ကြုံမှသိ”
→ အကဲဆတ်မှုကြောင့် ခံစားမှသာ နားလည်နိုင်ခြင်း
၈။ “အပေါ်ယံစကားနဲ့ အောက်ယံနာ”
→ စကားသေးသေးလေးနဲ့တောင် စိတ်ထိခိုက်ခြင်း
(၄) အကဲဆတ်သူနှင့် ဆက်ဆံရေး သတိပေး စကားများ
(သဘောတရားဆန်)
စကားကို အကဲကြည့်ပြီး ပြောရ
စကားတခွန်းက လူတယောက်ကို နာစေနိုင်တယ်
နူးညံ့တဲ့စိတ်ကို မထိမိအောင် စောင့်ရှောက်ရ
(၃)
မြန်မာစကားလုံး "အကဲဆတ်" ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားတွင် အခြေအနေအလိုက် အမျိုးမျိုး ပြန်ဆိုနိုင်ပါသည်။ လူကြီးမင်းအတွက် အနီးစပ်ဆုံးနှင့် အသုံးအများဆုံး စကားလုံးများကို ၁၉၈၆ ခုနှစ်မတိုင်မီ တဝမ်းပူ "တ" သတ်ပုံစံနှုန်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြား တင်ပြအပ်ပါသည် -၁။ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ (Emotional)အနည်းငယ် ပြောဆိုရုံဖြင့် စိတ်ထိခိုက်လွယ်ခြင်း၊ စိတ်ဆိုးလွယ်ခြင်းအတွက် အသုံးပြုပါသည်။
Sensitive: အသုံးအများဆုံး စကားလုံးဖြစ်ပြီး စိတ်ခံစားမှု မြန်ဆန်သူကို ဆိုလိုသည်။နမူနာ: She is very sensitive to criticism. (သူမက ဝေဖန်မှုတွေအပေါ် အလွန် အကဲဆတ်တယ်။)Touchy: အသေးအဖွဲကိစ္စလေးနှင့် စိတ်ဆိုးလွယ်ခြင်း၊ အထိမခံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။နမူနာ: He is a bit touchy about his weight. (သူက သူ့ရဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်နဲ့ ပတ်သက်ရင် အတော်လေး အကဲဆတ် (အထိမခံ) ဖြစ်တယ်။)၂။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ (Physical/Biological)အာရုံခံစားမှု သို့မဟုတ် ပြင်ပလှုံ့ဆော်မှုကို တုံ့ပြန်မှုပြင်းထန်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။Hypersensitive: ပုံမှန်ထက် ပိုမို အကဲဆတ်ခြင်း၊ တုံ့ပြန်မှု ပြင်းထန်ခြင်း။နမူနာ: Some people are hypersensitive to certain smells. (အချို့လူတွေက အနံ့အချို့အပေါ်မှာ အလွန်အမင်း အကဲဆတ်ကြတယ်။)Delicate: နုနယ်လွန်း၍ ဂရုတစိုက် ကိုင်တွယ်ရသော အခြေအနေ။နမူနာ: The baby has delicate skin. (ကလေးငယ်မှာ နုနယ် အကဲဆတ်တဲ့ အရေပြား ရှိတယ်။)၃။ အခြေအနေနှင့် အဖြစ်အပျက်ဆိုင်ရာ (Situational)အမှားအယွင်းမခံသော၊ စိုးရိမ်ရသော အခြေအနေများအတွက် အသုံးပြုပါသည်။Sensitive / Delicate: အလွန် သတိထားကိုင်တွယ်ရမည့် အခြေအနေ။နမူနာ: This is a delicate situation. (ဒါဟာ အလွန် အကဲဆတ်တဲ့ အခြေအနေတခု ဖြစ်တယ်။)Volatile: ပေါက်ကွဲလွယ်သော၊ အချိန်မရွေး ပြောင်းလဲသွားနိုင်သော (အလွန်အကဲဆတ်သော) အခြေအနေ။၄။ စက်မှုနှင့် တိုင်းတာရေးဆိုင်ရာ (Technical)High Sensitivity: တိကျမှု အလွန်မြင့်မားသော ကိရိယာများ။နမူနာ: A high-sensitivity thermometer. (အကဲဆတ်မှု (တုံ့ပြန်မှု) မြင့်မားတဲ့ အပူချိန်တိုင်းကိရိယာ။)နှိုင်းယှဉ်ချက် ဇယားမြန်မာအသုံးအင်္ဂလိပ်အသုံးအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်စိတ်အကဲဆတ်Sensitive / Emotionalစိတ်ထိခိုက်လွယ်ခြင်းသွားအကဲဆတ်Sensitive teethအေးတာ/ပူတာ သောက်လျှင် သွားကျဉ်ခြင်းအခြေအနေအကဲဆတ်Delicate / Tenseစိုးရိမ်ရသော အနေအထားအာရုံခံအကဲဆတ်Sensory sensitivityအလင်း၊ အသံ၊ အနံ့တို့ကို တုံ့ပြန်မှုမြန်ခြင်း
ဒေါက်တာတင့်ဆွေ
Comments
Post a Comment