သတိ၁ – န / သုဒိ / ၁။ အောက်မေ့ခြင်း၊ အမှတ်ရခြင်း။ “မင်းကြီး၊ ရှေးလွန်လေပြီး တရားကို သတိ တရားဖြင့် အောက်မေ့နိုင်၏။” မိလိန့်။ ၁၂၂။ ၂။ တပ်သားစသည်တို့ ခြေစုံရပ်လျက် ကိုယ်ကိုမတ်မတ်ထား၍ လက်နှစ်ဖက်အောက်သို့ ဖြောင့်ဖြောင့်ချထားကာ အမိန့်ကို အာရုံစိုက် နားစွင့်နေသော အနေအထား။ [ပါ]
သတိ၂ – န / သုဒိ / မရောနှောခြင်း။ သို့ ချည်းသက်သက်။ “ရွှေ သတိ တွင်၊ မကိမောင်းစွာ၊ မျက်ကောင်းမြှာလျှက်။” ဘုံ* ၁၃။ စတီ – န၊ လည်း ရှု။
သတိချပ် – ကြိ / သုဒိချုတ် / မမေ့မလျော့ စွဲမှတ်သည်။ “အရာရာ သတိချပ် ၍သာ ရတနာမြတ်ကို မပြတ်ဆည်းကပ်တော်မူပါ။” စပယ်။ ၃၀။
သတိတရားရ – ကြိ / သုဒိတယားယ / ၁။ အခြားသူများ၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို မြင်တွေ့၍ သင်ခန်းစာယူပြီး ဆင်ခြင်ဉာဏ်ပွားသည်။ “သူများလည်း သေတာပါပဲကလားလို့ သတိတရား ရရှိလာသတဲ့။” အာတီ၊ ပ။ ၁၁၅။ ၂။ အမှားတစုံတရာပြုမိ ပြီးနောက် မှားကြောင်းကို နောင်တရ၍ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးနေထိုင်သည်။ “သူအရင်က အရက်မပြတ် သောက်ခဲ့သော်လည်း ယခု သတိတရားရ နေပြီ။”
သတိထား – ကြိ / သုဒိထား / အထူးအလေးမူသည်။ ဂရုပြုသည်။ “ကြီးသည်စေတနာ၊ သူတော်စွာတို့၊ ခန္ဓာငါးပါး၊ သတိထား၍၊ စောင့်ငြားဧကန္တ။” သံဝေ * ၄၂။
သတိပေး – ကြိ / သုဒိပေး / ၁။ ဘေးအန္တရာယ် ကျရောက်မည်ကို တစုံတယောက်အား ကြိုတင်အသိပေးသည်။ ၂။ စိတ်မှတ်ရှိရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သည်။
သတိပြု – ကြိ / သုဒိပျု / သတိမူ -- ကြိ၊ နှင့် အတူတူ။ “တိုးတိုး ပြောနေကြသည်ကို သူသတိပြုမိသဖြင့်...” ရှာဇွန့်၊ ပ။ ၂၃။ “နန်းလောင်းမောင်ပု၊ သတိပြုလော့၊ များထုအရာ၊ စစ်ရေးမှာကား။” သူဇာ * ၉၉။
သတိမူ – ကြိ / သုဒိမူ / တစုံတခု၌ အာရုံစွဲစိုက်သည်။ “ဘယ်အကြောင်းဟု၊ ရုံးပေါင်းပိုင်ပိုင်၊ မသိနိုင်သည်၊ ထွတ်တိုင်သတိမူ ဘီလော။” ဝိဓု * ၃၅။
သတိမေ့ – ကြိ / သုဒိမေ့ / ၁။ အမှတ်မရဖြစ်သည်၊ မှတ်ဉာဏ် လျော့ပါးသည်။ ၂။ အာရုံ သိခြင်းမှ ကင်းကွာသည်။ “သတိမေ့၍ မူးဝေသွားရခြင်းမှာ။” မောင်စပယ်။ ၃။
သတိလစ် – ကြိ / သုဒိလစ် / သတိမေ့ – ကြိ၊ ၁၊ ၂၊ နှင့် အတူတူ။
သတိဝီရိယ – န / သုဒိဝီရိယ / မလစ်မလပ်သော နိုးကြားသိမှတ်စိတ်။ [ပ]
သတိသံဝေဂ – န / သုဒိသန်ဝေဂ / တရားသဘောကို အောက်မေ့ ဆင်ခြင်ရာမှရသော ကြောက်ရွံ့မှု။ [ပါ]
သတိသမ္ပဇဉ် – န / သုဒိသန်ဗဇင် / သတိနှင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု။ [ပါ]
သတိ၁ – ကြိ / သုဒိ / လိုလားနှစ်သက်သည်။ “စိတ်မှာ သတိ ရဲ့လားဟု မေးလေ၏။” သန်းမေ၊ ဒု။ ၄။ (များသောအားဖြင့် မ နှင့် တွဲသုံးတတ်သည်။)
သတိ၂ – န / သုဒိ / ပင်လယ်အောက်နုန်းများတွင်နေတတ်သော ပင်လယ်ခရုကြီးတမျိုး။ (စတီခရုဟုလည်း ခေါ်သည်။)
သတိ၃ – န / သုဒိ / ရွက်ပြုတ်တော၌ တွေ့ရတတ်သော၊ အမြင့် ပေ ရှစ်ဆယ်ကျော်ရှိပြီး စိမ်းဝါဝါအပွင့်သေးကလေးများပွင့်သည့် သစ်မာပင်တမျိုး။
သတိ ဆိုသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အာရုံများ (အကြောင်းအရာများ) အပေါ်၌ စိတ်၏ လွတ်ထွက်မသွားဘေး စိုက်ကပ်ထားခြင်း၊ အစဉ်မေ့ပျောက်မသွားဘေး သတိရနေခြင်းနှင့် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
ပါဠိဘာသာ "သတိ" (Sati) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းနှင့် သာမန်နေ့စဉ်သုံး စကားလုံးအဖြစ် အဓိပ္ပာယ် အဆင့်ဆင့် ရှိပါသည်။
၁။ စိတ်၏ သတိထားမှု (Mindfulness/Awareness)
ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်၌ မိမိပြုလုပ်နေသည့် အပြုအမူ၊ ပြောဆိုသည့် စကား၊ တွေးတောသည့် စိတ်တို့ကို မေ့လျော့မနေဘေး သိရှိစောင့်ကြည့်နေသည့် သဘောဖြစ်ပါသည်။
ဥပမာ- "သတိနှင့် သွားပါ၊ သတိနှင့် လာပါ" ဆိုသကဲ့သို့ မိမိခန္ဓာကိုယ်နှင့် စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှုကို အစဉ်မေ့မသွားဘေး ထိန်းသိမ်းခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
၂။ ရောဂါ/အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ခြင်း (Caution/Alertness)
အန္တရာယ် သို့မဟုတ် အမှားအယွင်း မဖြစ်ပေါ်စေရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင် စောင့်ကြည့်သည့် သဘောဖြစ်ပါသည်။
ဥပမာ- "သတိပြုရန်"၊ "မီးဘေးသတိ"၊ "သတိထားပါ" ဆိုသည့် သုံးစွဲမှုများတွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းအောင် သတိထားစောင့်ကြည့်ရန် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပါသည်။
၃။ သတိရခြင်း (Remembrance/Memory)
လွန်ခဲ့သော ကိစ္စများ၊ ပညာရပ်များ သို့မဟုတ် ကျေးဇူးတရားများကို ပြန်လည်အမှတ်ရခြင်း၊ မေ့မပျောက်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။
ဥပမာ- "ကျေးဇူးသတိရသည်"၊ "သတိရနေသည်" ဟူသော သုံးစွဲမှုများ ဖြစ်ပါသည်။
၄။ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာလာ အဓိပ္ပာယ်
စိတ်၏ စေတသိက်တခု ဖြစ်ပြီး ကုသိုလ်စိတ်များနှင့် အစဉ်ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။
အကုသိုလ် (အမှား) ဘက်သို့ စိတ်မရောက်သွားစေရန် တားဆီးပေးသော ထိန်းချုပ်ကွပ်ကဲသည့် အစောင့်အရှောက်သဖွယ် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
"သတိမမူ ဂူမမြင်၊ သတိမူသော် မြူမျှပင်မြင်သည်" ဟူသော မြန်မာဆိုရိုးစကားအတိုင်း သတိရှိခြင်းသည် ကိစ္စရပ်တိုင်းတွင် အမှားအယွင်းမရှိ စနစ်တကျပြီးမြောက်စေရန်နှင့် ဘေးအန္တရာယ်မှ ကင်းဝေးစေရန် အရေးကြီးဆုံးအချက် ဖြစ်ပါသည်။
ဒေါက်တာတင့်ဆွေ
Comments
Post a Comment