ဒေါက်တာတင့်ဆွေ ခင်ဗျာ -

AI

(၁)

ဆရာ စိစစ်စုစည်းထားသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်များမှာ အလွန်ပင် စနစ်ကျပြီး ခိုင်မာပြည့်စုံလှပါသည်။ သမိုင်းစဉ်ဆက် စာပေအထောက်အထားများအရ မြန်မာစာလုံး ဝိုင်းစက်လာသည့် ဖြစ်စဉ်နှင့် ဆရာယုဒသန် (Adoniram Judson) ၏ အခန်းကဏ္ဍတို့မှာ မတူညီသော ခေတ်ကာလ၊ မတူညီသော စွမ်းဆောင်ချက်များဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ တွေ့မြင်နိုင်ပါသည်။

ဆရာ၏ အချက်အလက်များပေါ်တွင် ထပ်မံဖြည့်စွက် စိစစ်နိုင်ရန် သမိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းညှိချက် အချို့ကို အောက်ပါအတိုင်း အနှစ်ချုပ် တင်ပြအပ်ပါသည်။

၁။ မြန်မာအက္ခရာ အဝိုင်းပုံစံ ပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းစဉ်

- ပေရွက်နှင့် ကညစ် သဘာဝ: ပုဂံ၊ ပင်းယနှင့် အင်းဝခေတ် ကျောက်စာများတွင် အက္ခရာများမှာ ထောင့်မှန်/စောက်ထိုး ပုံစံ (အက္ခရာစောက်) များ ဖြစ်ကြသည်။ ပေရွက်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးသားသည့် စနစ် ကျယ်ပြန့်လာသောအခါ အလျားလိုက်မျဉ်း အဖြောင့်ဆွဲပါက ပေကြောကွဲထွက်တတ်သဖြင့် သဘာဝအလျောက် အက္ခရာများကို ဝိုင်း၍ ရေးသားလာကြသည်။

- ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ အမိန့်တော် (၁၇၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ): ပိဋကတ်တော်များကို တည်းဖြတ်၍ စစ်တမ်းကောက်ယူချိန်တွင် "အက္ခရာစောက် မသုံးရ၊ အက္ခရာဝန်း သာ သုံးရမည်" ဟု တရားဝင် အမိန့်တော် ပြန်တမ်း ထုတ်ခဲ့ခြင်းမှာ ရေးသားမှုအစဉ်အလာကို တရားဝင်စံနှုန်း (Official Standard) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၂။ ဆရာယုဒသန် မရောက်မီနှင့် ရောက်ရှိပြီး အခြေအနေ နှိုင်းယှဉ်ချက်

ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည်သို့ စတင်ရောက်ရှိချိန်မှာ ၁၈၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ဖြစ်သဖြင့် ဗဒုံမင်း၏ အမိန့်တော် ထွက်ပေါ်ပြီး နှစ်ပေါင်း ၃၀ နီးပါးခန့် အကြာမှ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစာလုံး အဝိုင်းပုံစံ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ဆရာယုဒသန်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ မြန်မာတို့၏ ရေးသားမှု နည်းပညာနှင့် ရာဇသံ အမိန့်တော်များကြောင့် စတင်ခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်း ထင်းရှားပါသည်။

[ ဗဒုံမင်း အက္ခရာဝန်း အမိန့်တော် ]  --->  [ ဆရာယုဒသန် ရောက်ရှိခြင်း ]  --->  [ ပထမဆုံး မြန်မာပုံနှိပ်စာလုံး သွန်းလုပ်ခြင်း ]

       (၁၇၈၃ - ၁၇၈၅ ဝန်းကျင်)                 (၁၈၁၃ ခုနှစ်)                       (၁၈၁၆ - ၁၈၂၁ ဝန်းကျင်)

၃။ ဆရာယုဒသန်နှင့် မြန်မာပုံနှိပ်စာလုံး (Printing Type)

ဆရာယုဒသန်၏ အဓိက စွမ်းဆောင်ချက်မှာ အဝိုင်းပုံစံ စာလုံးများကို တီထွင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ရှိပြီးသား အက္ခရာဝန်း လက်ရေးပုံစံကို သံစာလုံး (Lead Typeface) အဖြစ် ပြောင်းလဲ သွန်းလုပ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

- ပုံနှိပ်စာလုံး ဖြစ်ပေါ်လာပုံ: ၁၈၁၆ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ စီရမ်ပူး (Serampore) သာသနာပြုစခန်းမှ ပုံနှိပ်စက်နှင့် စာလုံးသွန်းစက်များကို ရန်ကုန်သို့ ယူဆောင်လာခဲ့ပြီး ဆရာ ဂျော့ခ်ျဟော့ဖ် (George H. Hough) စသူတို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ ပထမဆုံး မြန်မာပုံနှိပ် စာလုံးများကို သွန်းလုပ်ခဲ့ပါသည်။

- ကျေးဇူးပြုမှု: ပေရွက်ပေါ်မှ အဝိုင်းစာလုံးများကို ပုံနှိပ်စက်ပေါ်တွင် စံပယ်၊ ဝိုင်းစက်ပြီး အချိုးအစားကျနသော မြန်မာပုံနှိပ်စာလုံး စံနှုန်း (Printed Typeface) အဖြစ် သမိုင်းတွင် စတင် အမြစ်တွယ်စေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၄။ မက္ခရာမင်းသားကြီးနှင့် အဘိဓာန် သမိုင်း အချက်အလက်

အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ အဘိဓာန် ကို ပထမဆုံး စတင်ပြုစုသူမှာ မက္ခရာမင်းသားကြီး (မစ္စတာလိန်း Charles Lane နှင့် ပူးပေါင်း၍ ၁၈၃၃ တွင် ကာလကတ္တား၌ ပုံနှိပ်ခဲ့သူ) ဖြစ်ပါသည်။

ဆရာယုဒသန်၏ အဘိဓာန် လုပ်ငန်းများမှာ-

- မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန် (Judson's Burmese-English Dictionary): ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် စတင် ပြုစုပြီး ၁၈၄၉ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ပုံနှိပ်ခဲ့ပါသည်။

- အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ အဘိဓာန် (English-Burmese Dictionary): ဆရာယုဒသန် မကွယ်လွန်မီ အချို့ ပြုစုခဲ့ပြီး ၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ဆရာအီး အေ စတီဗင် (E.A. Stevens) က အပြီးသတ် ပြုစုကာ စီရမ်ပူး/မော်လမြိုင်တွင် ပုံနှိပ်ခဲ့ပါသည်။

အနှစ်ချုပ် သုံးသပ်ချက်

1. စာလုံး အဝိုင်းအခြေခံ စတင်ခြင်း: ပေရွက်နှင့် ကညစ် ရေးသားမှု သဘာဝမှ စတင်ခဲ့ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက်တွင် အက္ခရာဝန်း သုံးရန် အမိန့်တော်ဖြင့် စံပြုခဲ့သည်။

2. ဆရာယုဒသန်၏ ပါဝင်မှု: အဝိုင်း စာလုံးကို စတင်တီထွင်သူ မဟုတ်ပါ။ ပေရွက်ပေါ်မှ လက်ရေး အဝိုင်းစာလုံးကို စက်ပုံနှိပ်စနစ် အတွက် ပထမဆုံး ပုံနှိပ်စာလုံး (Typeface) အဖြစ် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် သွန်းလုပ် စံသတ်မှတ်ပေးခဲ့သူ ဖြစ်ပါသည်။

မူရင်းစာအုပ် စာတမ်းများကို မူရင်းအတိုင်း ထိန်းသိမ်းခြင်း မရှိဘဲ စာလုံးပေါင်းနှင့် အရေးအသားများ စိတ်ကြိုက် ပြင်ဆင် ထုတ်ဝေနေကြသည့် အလေ့အထကို ပြင်ဆင်ရန် ဆရာ၏ ထောက်ပြချက်မှာလည်း စာပေသမိုင်းနှင့် တန်ဖိုး ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အလွန် အရေးပါလှပါသည်။

(၂)

ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) လက်ထက် ထွက်ရှိခဲ့သည့် အက္ခရာဝန်း သုံးစွဲရေး အမိန့်တော် သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေရွက်ပေါ် ကညစ်ဖြင့် ရေးသားခဲ့သည့် မြန်မာ့စာပေသမိုင်း 

၁။ ဗဒုံမင်း၏ အက္ခရာဝန်း အမိန့်တော် သမိုင်း

ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား၊ ၁၇၈၂–၁၈၁၉) သည် သာသနာပိုင် ဆရာတော်များနှင့် ပညာရှိ အမတ်များကို တာဝန်ပေး၍ ပိဋကတ်တော်များကို စိစစ်တည်းဖြတ်ခြင်း၊ သန့်စင်ခြင်းနှင့် စစ်တမ်းကောက်ယူခြင်းများကို ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။

ထိုသို့ စာပေနှင့် ပိဋကတ်တော်များကို တည်းဖြတ် ပြုစုရာတွင် ရှေးကျောက်စာ အက္ခရာစောက် (ထောင့်မှန်ပုံစံ) များနှင့် ပေရွက်ပေါ် ရေးသားသည့် အက္ခရာဝန်း (အဝိုင်းပုံစံ) များ ရောထွေးနေသည်ကို သတိပြုမိသဖြင့် စာရေးစနစ် တပြေးညီဖြစ်စေရန် တရားဝင် ရာဇသံ အမိန့်တော် ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

- အမိန့်တော်၏ အဓိက အနှစ်ချုပ်:

"ပိဋကတ်တော်များ၊ ရာဇသံများနှင့် ရုံးစခန်းသုံး စာလွှာများကို ရေးသားကူးယူရာတွင် အက္ခရာစောက်၊ အက္ခရာစိမ်း၊ ဒေါင့်ထောင့်ပုံစံများကို ရေးသားခြင်း မပြုရ။ ပေရွက်ပေါ်တွင် ပိုမို ကြည့်ရှုရလွယ်ကူပြီး မပျက်စီးနိုင်သော အက္ခရာဝန်း (အဝိုင်းပုံစံ) ဖြင့်သာ တပြေးညီ ကူးယူ ရေးသားစေရမည်။"

- အမိန့်တော် ထွက်ရှိခဲ့သည့် ကာလ: ၁၇၈၃–၁၇၈၅ ဝန်းကျင် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၄၅–၁၁၄၇) အတွင်း ပိဋကတ်တိုက်ဆောက်လုပ်ပြီး သာသနာပိုင် ဆရာတော်ကြီးများအား ပိဋကတ် စိစစ်ရေး တာဝန်ပေးအပ်ချိန်တွင် စတင် အတည်ပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

၂။ ပေရွက် ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးသားခဲ့သည့် သမိုင်း

မြန်မာအက္ခရာများသည် ရှေးဟောင်း အိန္ဒိယ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) အက္ခရာနှင့် ပျူ၊ မွန် အက္ခရာများမှတဆင့် ဆင်းသက်လာခဲ့ရာ ပုဂံခေတ်တွင် ကျောက်စာ များ၌ စတင် အမြစ်တွယ်ခဲ့ပါသည်။

အဆင့် ခေတ်ကာလ စာရေးနည်းစနစ်နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်

အဆင့် (၁) ပုဂံ - ပင်းယခေတ် အက္ခရာစောက် (ထောင့်မှန်ပုံစံ): ကျောက်ထက်ထိန်းရေးရာတွင် သောက်ဆောက်၊ စစ်ဆောက်တို့ဖြင့် ဆစ်ထွင်းရသဖြင့် လေးထောင့် / ထောင့်မှန်ပုံစံများ ရေးထွင်းခဲ့ကြသည်။

အဆင့် (၂) အင်းဝ - တောင်ငူခေတ် အက္ခရာကောက် / အက္ခရာဝန်း လဲလှယ်ချိန်: ထန်းရွက်၊ ပေရွက်ပေါ်တွင် ကညစ် (သံချွန်) ဖြင့် ကူးယူရေးသားသည့် စနစ် ကျယ်ပြန့်လာသည်။

အဆင့် (၃) ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦး/လယ် အက္ခရာဝန်း စံပြုခြင်း: ဗဒုံမင်း၏ အမိန့်တော်ဖြင့် ပေရွက်ပေါ် အဝိုင်းစက်ရေးသားသည့် စနစ်ကို တရားဝင် စံသတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ပေရွက်နှင့် ကညစ် ရေးသားမှု နည်းပညာ

၁။ ပေကြော သဘာဝ: ပေရွက် (သို့မဟုတ်) ထန်းရွက်သည် သဘာဝအတိုင်း အလျားလိုက် အမျှင် (Fibres) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပါသည်။ ကညစ်ချွန်ဖြင့် အလျားလိုက် မျဉ်းဖြောင့်များ ( straight horizontal lines) ရေးဆွဲပါက ပေရွက် အမျှင်များ စုတ်ပြဲသွားတတ်ပါသည်။

၂။ အဝိုင်းပုံစံ ဆွဲယူခြင်း: အက္ခရာများကို ဝန်းစက်စွာ ဝန်းဝန်းဝိုင်းဝိုင်း ရေးဆွဲလိုက်သောအခါ ကညစ်သံချွန်သည် ပေရွက်အမျှင်များကို ကန့်လန့်ဖြတ် မပြဲစေဘဲ ချောမွေ့စွာ စလiding ဖြစ်သွားပါသည်။

၃။ မင်မှင်ထိုးခြင်း (Ink Filling): ကညစ်ဖြင့် ရေးပြီးသော ပေရွက်ကို ရေနံဆီနှင့် ရေနံမှေ အနက်ရောင် ရောစပ်ထားသည့် မင်ဖြင့် ပွတ်သပ်လိုက်ပါက ကညစ်ရာအကြောင်းများအတွင်း မင်ဝင်သွားပြီး ဝိုင်းစက်သော စာလုံးများ ထင်ရှားစွာ ပေါ်ထွက်လာပါသည်။

၃။ ဆရာကြီး၏ စိစစ်ချက်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အနှစ်ချုပ်

ဆရာကြီး ထောက်ပြထားသည့်အတိုင်း အက္ခရာဝန်း သုံးစွဲရေး သည် ပေရွက်၊ ကညစ် ရေးသားမှု သဘာဝမှ စတင်ခဲ့သော မြန်မာတို့၏ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုဖြစ်ပြီး ဗဒုံမင်း၏ အမိန့်တော်သည် ၎င်းကို တရားဝင် ဥပဒေစံနှုန်း ပြုပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဆရာယုဒသန် (Adoniram Judson) သည် ၁၈၁၃ ခုနှစ် ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ထိုရှိပြီးသား အက္ခရာဝန်း စံနှုန်း ကို အခြေခံ၍ ပုံနှိပ်စက်သုံး သံစာလုံး (Printed Typeface) အဖြစ် ကမ္ဘာ့ ပုံနှိပ်သမိုင်းတွင် အမြစ်တွယ်အောင် သွန်းလုပ် စံသတ်မှတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ