ရှေးကတည်းကပေါ်ထွန်းခဲ့သည့် ဘာသာစကားများ

(၁) 

ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ မိန့်တော်မူခဲ့သော အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းရှိ စကားပြောဘာသာစကား

သိဒ္ဓတ္ထဂေါတမသည် ဘီစီ ၆ ရာစုမှ ၅ ရာစုအတွင်း အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း၌ သီတင်းသုံး၍ တရားဓမ္မများ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ ထိုခေတ်ကာလသည် သက္ကတ (Sanskrit) ဘာသာစကားကို အထက်တန်းလွှာနှင့် ပညာရှိအသိုင်းအဝိုင်းက သုံးစွဲကြပြီး၊ မဇ္ဈိမ အင်ဒို-အာရိယန် ဒေသန္တရစကားများ (ပြကရစ် - Prakrits ဘာသာစကားများ) မှာမူ အရပ်သူအရပ်သား အများပြည်သူတို့၏ နေ့စဉ်သုံး ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြပါသည်။

သုတေသီပညာရှင်တို့၏ တူညီသော ယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည် သန့်ရှင်းမွန်မြတ်သော ဘာသာစကား တခုတည်းကို အတင်းအဓမ္မ သတ်မှတ်မသုံးစွဲဘဲ၊ ဒေသခံတို့၏ စကားပြောဘာသာစကားဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဖြစ်ပါသည်။ အများစုက လက်ခံထားသော ဘာသာစကားမှာ မဂဓတိုင်း၏ အဓိက သုံးစွဲသော စကားပြောဖြစ်သည့် မဂဓ-ပြကရစ် (Magadhi Prakrit) ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဒေသမှာ ဘုရားရှင် တရားဓမ္မ အများဆုံး ဟောကြားတော်မူခဲ့ရာ ဒေသလည်း ဖြစ်ပါသည်။ မဂဓပြကရစ်သည် မဂဓမဟာဇနပုဒ်နှင့် နောက်ပိုင်း မောရိယအင်ပါယာ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ခဲ့ကာ၊ နောင်တွင် အာသံ၊ ဘင်္ဂါလီ၊ ဩရိယာနှင့် ဘော့ဂျ်ပူရီ ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် အရှေ့ပိုင်း အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများအဖြစ် သို့ ပြောင်းလဲ ဆန်းသစ်လာခဲ့ပါသည်။

အခြား ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော စကားပြောပုံစံမှာ ရှေးဦးပါဠိဘာသာဖြစ်ပြီး၊ ထိုဘာသာစကားသည် သီရိလင်္ကာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်များ၏ စံကိုက်ဘာသာစကား ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။ ပါဠိဘာသာသည် ရှေးဟောင်း မဂဓစကားမှ ဆင်းသက်လာသော စာပေနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် ယူဆကြသော်လည်း၊ ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် မူရင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည့် စကားပြောဘာသာစကား စည်းစနစ် လုံးဝဟုတ်ချင်မှ ဟုတ်မည်ဖြစ်ကာ၊ ထေရဝါဒ အစဉ်အလာတွင် တရားတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့သည့် ဘာသာစကား ပုံစံတခု ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း တပည့်သာဝကများအား မိမိတို့တွေ့ဆုံရသော ပြည်သူတို့၏ ဒေသခံ ဘာသာစကားများဖြင့် တရားဓမ္မကို ဟောကြားရန်၊ ဒေသအသီးသီး၏ စကားပြောပုံစံများနှင့် လိုက်လျောညီထွေ ဟောပြောရန် တိုက်တွန်းတော်မူခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် သက္ကတဘာသာသည် ပညာတတ် အထက်တန်းလွှာတို့၏ ဘာသာစကား ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် မိန့်တော်မူခဲ့သော စကားပြောဘာသာစကားမှာ ဒေသခံ ပြကရစ်ဘာသာစကား (အထူးသဖြင့် မဂဓပြကရစ်) သာ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ကြွရောက်ခဲ့သော အခြားဒေသများ၌လည်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိနိုင်ပါသည်။

အနှစ်ချုပ် -

မိန့်တော်မူခဲ့သည့် ဘာသာစကား (ဖြစ်နိုင်ခြေ အကင်းဆုံး) - မဂဓပြကရစ် (မဂဓတိုင်း၏ စကားပြော)

အခြား ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ပုံစံ - ရှေးဦးပါဠိဘာသာ (ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်များ၏ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ပုံစံ)

သက္ကတဘာသာ - အထက်တန်းလွှာများ သုံးစွဲသော်လည်း ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ အဓိက စကားပြော ဘာသာစကား မဟုတ်ပါ။

ပြကရစ် ဘာသာစကားများ - ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယတဝန်း ပြောဆိုကြသော မဇ္ဈိမ အင်ဒို-အာရိယန် အရပ်စကားများကို ယေဘုယျ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

သို့ဖြစ်ပါ၍ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း၌ ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် မိန့်တော်မူခဲ့သော စကားပြောဘာသာစကားမှာ မဂဓပြကရစ် သာလျှင် အဖြစ်နိုင်ဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ပါဠိဘာသာမှာမူ နောက်ပိုင်းတွင် အချို့သော ဗုဒ္ဓဘာသာ အစဉ်အလာများ၌ တရားတော်များကို စံပြုမှတ်တမ်းတင်သည့် စာပေပုံစံ ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။

(၂) 

ပါဠိဘာသာစကား၏ မြစ်ဖျားခံစတင်လာပုံ

ပါဠိဘာသာစကားတွင် တဦးတည်းသော တီထွင်ဖန်တီးသူ သို့မဟုတ် သီးခြား "တီထွင်ခဲ့သည့်" နေ့ရက်ကာလဟူ၍ မရှိခဲ့ပါ။ ဘီစီ ၆ ရာစုနှင့် ၅ ရာစုအကြား ခေတ်ပြိုင် စကားပြော ဒေသန္တရ စကားများ (အထူးသဖြင့် မဇ္ဈိမ အင်ဒို-အာရိယန် ပြကရစ်ဘာသာစကားများ) မှတဆင့် တဖြည်းဖြည်း မွေးဖွားပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤကာလသည် ဒေသခံ ပြကရစ် ဘာသာစကား အမြောက်အမြား သုံးစွဲနေကြသည့် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းရှိ ဂေါတမဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ သက်တော်ထင်ရှားရှိရာ ခေတ်ကာလနှင့် တထပ်တည်း ကျရောက်ပါသည်။

ပါဠိဘာသာ တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းလာပုံ

ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ မြစ်ဖျားခံမှု - ပါဠိဘာသာသည် ရှေးရာစုနှစ်များစွာက ရှုပ်ထွေးဆန်းကြယ်သော ဝေဒသက္ကတ (Vedic Sanskrit) ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်ဆန်းသစ်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဝေဒသက္ကတမှာ အများပြည်သူ နားလည်ရန် ခက်ခဲလာခဲ့ပါသည်။ ပိုမိုရိုးရှင်းသော စကားပြောပုံစံများဖြစ်သည့် ပြကရစ် ဘာသာစကားများမှာ အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့၌ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှု - ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း စည်းစနစ်ကြီးသော သက္ကတ ဘာသာစကား အစား အရပ်သူအရပ်သား အများပြည်သူတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့် တရားတော်များကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ တပည့်သာဝကများက ထိုစကားပြောပုံစံများဖြင့် တရားတော်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်၍ လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်ခဲ့ကြရာမှ နောက်ပိုင်းတွင် ပါဠိဘာသာအဖြစ် စံပြုသတ်မှတ်လာခဲ့ကြပါသည်။

စံပြုဘာသာစကား ဖြစ်လာခြင်း - ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာညောင်းသောအခါ သီရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများက ပါဠိဘာသာကို စာပေနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအဖြစ် ပိုမိုသန့်စင်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ကြပြီး ပိဋကတ်သုံးပုံ (Tipiṭaka) ကို ပြုစုဖန်တီးခဲ့ကြပါသည်။

ရှေးအကျဆုံး အရေးအသား မှတ်တမ်းများ

ပါဠိဘာသာကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာဖြင့် ပြောဆိုသုံးစွဲခဲ့ကြသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်း ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပါဠိပိဋကတ်တော်များကို ပထမဆုံး စာပေအဖြစ် ရေးသားမှတ်တမ်းတင် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်မှာ ဘီစီ ၁ ရာစုတွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၌ ဖြစ်သည်ဟု အစဉ်အလာအားဖြင့် မှတ်သားခဲ့ကြပါသည်။ သို့သော် ဘာသာစကား မူရင်းမှာမူ ထိုမတိုင်မီ ကာလရှည်ကြာကတည်းက သုံးစွဲနေခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါသည်။

အနှစ်ချုပ်

အချိန်ကာလ - ဘီစီ ၆ ရာစုမှ ၅ ရာစုအတွင်း ပြကရစ် ဒေသန္တရစကားများမှ ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

(၃) 

သက္ကတဘာသာစကား

သက္ကတဘာသာစကားသည် မရေးသားမီ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ စာပေအရေးအသားအဖြစ် ဘီစီ ၁ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ပထမဆုံး အထောက်အထား တွေ့ရှိရပါသည်။

သက္ကတသည် နှုတ်တိုက်စကားပြော ဘာသာစကားအဖြစ် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ယင်း၏ ရှေးအကျဆုံး ပုံစံဖြစ်သော ဝေဒသက္ကတ (Vedic Sanskrit) ကို ဘီစီ ၁၅၀၀ နှင့် ၁၂၀၀ အကြား ရိဂ်ဝေဒ (Rigveda) ကျမ်းစာများ ဖွဲ့ဆိုရာ၌ သုံးစွဲခဲ့ကာ၊ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းနှင့် ပါကစ္စတန်ရှိ အင်ဒို-အာရိယန် နွယ်ဖွားများအကြား အလွန်တိကျသော နှုတ်တိုက်စနစ်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြပါသည်။ ထိုကျမ်းစာများကို စာအဖြစ် မရေးသားမီ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နှုတ်တိုက် လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ သက္ကတဘာသာ၏ ရှေးအကျဆုံး စာပေအထောက်အထားများသည် ဘီစီ ၁ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) အက္ခရာဖြင့် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် ဒေသအလိုက် ဗြာဟ္မီအက္ခရာခွဲများအဖြစ် သို့ တိုးတက်ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပါသည်။

ဝေဒသက္ကတ နှင့် စံပြုသက္ကတ

ဝေဒသက္ကတသည် ဝေဒကျမ်းများ၊ ပုရာဏ်ကျမ်းများနှင့် ဥပနိသဒ္ဒကျမ်းများ၌ တွေ့ရသော ရှေးဟောင်း ဘာသာစကား ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ဝေါဟာရ ကြွယ်ဝခြင်း၊ အသံထွက် စည်းစနစ် ဆန်းကြယ်ခြင်းနှင့် တိကျသော သဒ္ဒါနည်းဥပဒေများရှိခြင်းတို့ဖြင့် ထင်ရှားပါသည်။ ဘီစီ ၄ ရာစုမှ ၅ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ကျမ်းတတ်ပညာရှိ ပါဏိနိ (Pāṇini) သည် အဋ္ဌာဓျာယီ (Aṣṭādhyāy) သဒ္ဒါကျမ်း၌ သက္ကတသဒ္ဒါကို စနစ်တကျ ပြုစုသတ်မှတ်ခဲ့ရာမှ၊ ပိုမိုသန့်စင်၍ စံပြုထားသော စံပြုသက္ကတ (Classical Sanskrit) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါသည်။ ဤသို့ သဒ္ဒါစနစ် သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် သက္ကတဘာသာကို သမာဓိရှိစွာ အက္ခရာတင်၍ သင်ယူလေ့လာနိုင်ခဲ့ပြီး ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ စာပေ၊ ဒဿနနှင့် ဘာသာရေးကျမ်းများ၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။

အက္ခရာ စာရေးနည်းစနစ်များ စတင်ချိန်တွင် သက္ကတဘာသာကို ဗြာဟ္မီအက္ခရာဖြင့် ရေးသား ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ခေတ်ကာလနှင့် ဒေသအလိုက် ဒေဝနာဂရီ (Devanagari)၊ ရှာရဒါ (Śāradā)၊ ဘင်္ဂါလီ (Bāṅglā)၊ ဂူဂျာရာတီ (Gujarātī) နှင့် ဂရန္ထ (Grantha) အစရှိသော ဒေသခံ အက္ခရာ အမျိုးမျိုးသို့ ပြောင်းလဲအသုံးပြုခဲ့ကြပါသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ ဒေဝနာဂရီ အက္ခရာသည် သက္ကတစာပေများအတွက် အသုံးများဆုံး အက္ခရာဖြစ်ပါသည်။

အနှစ်ချုပ် သက္ကတဘာသာ၏ နှုတ်တိုက်အစဉ်အလာမှာ အနည်းဆုံး ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်အထိ နောက်ပြန် ရေတွက်နိုင်သော်လည်း၊ ပထမဆုံး စာပေအထောက်အထားများမှာ ဘီစီ ၁ ရာစုမှ စတင်ခဲ့ပါသည်။ ဤဘာသာစကားသည် ပါဏိနိ၏ သဒ္ဒါစနစ် သတ်မှတ်မှုအောက်တွင် ဝေဒသက္ကတမှ စံပြုသက္ကတ အဖြစ် သို့ ပြောင်းလဲတိုးတက်ခဲ့ကာ၊ ယနေ့ထက်တိုင် တောင်အာရှ ဘာသာစကားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသော ကြွယ်ဝသည့် စာပေနှင့် ဘာသာရေး အမွေအနှစ်များကို ပေါ်ထွန်းစေခဲ့ပါသည်။

(၄)

ပြကရစ် (Prakrit) ဘာသာစကားဆိုသည်မှာ ဘီစီ ၅ ရာစုမှ ခရစ်နှစ် ၁၂ ရာစုဝန်းကျင်အထိ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် ပြောဆိုသုံးစွဲခဲ့ကြသည့် ရှေးဟောင်း အလယ်ပိုင်း အိန္ဒိယ-အာရိယန် (Middle Indo-Aryan) အရပ်ပြော ဘာသာစကားအုပ်စုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဝေါဟာရ၏ အဓိပ္ပါယ်နှင့် မြစ်ဖျားခံရာ

• တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုချက်– ပါကိရိုက်ဟူသော ပုဒ်သည် သက္ကတစကား prākṛta မှ ဆင်းသက်လာပြီး “ပင်ကိုယ်အတိုင်းဖြစ်သော”၊ “မူလဖြစ်သော” သို့မဟုတ် “သဘာဝရင်းမြစ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော” (prakṛti = သဘာဝ သို့မဟုတ် ရင်းမြစ်) ဟု အဓိပ္ပါယ်ရပါသည်။

• သက္ကတဘာသာစကားနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်– “ပြုပြင်မွမ်းမံထားသော” သို့မဟုတ် “သန့်စင်ပြီးသော” ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည့် သက္ကတစကား (saṃskṛta) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ပါသည်။ သက္ကတစကားသည် အထက်တန်းလွှာနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကျမ်းဂန်များတွင် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းသုံးစွဲသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ပါကိရိုက်ဘာသာစကားမှာမူ အများပြည်သူ သာမန်လူထု၏ နေ့စဉ်ပြောဆိုသုံးစွဲရာ အရပ်စကား ဖြစ်ပါသည်။

အဓိက လက္ခဏာများနှင့် သမိုင်းကြောင်း

• ဘာသာစကားအုပ်စု– သီးခြားဘာသာစကား တခုတည်း မဟုတ်ဘဲ ဒေသန္တရစကားများနှင့် အရပ်ပြောစကားများ စုစည်းပါဝင်သော ဘာသာစကားအုပ်စု ဖြစ်ပါသည်။

• သမိုင်းကြောင်းကာလ– ဘီစီ ၅၀၀ မှ ခရစ်နှစ် ၁၂၀၀ ဝန်းကျင်အထိ တက်ကြွစွာ သုံးစွဲခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဟိန္ဒီ၊ ဘင်္ဂလီ၊ မာရသီနှင့် ဂူဂျရတီ စသည့် ခေတ်သစ်ဘာသာစကားများအဖြစ် သို့ ပြောင်းလဲဆင်းသက်သွားခဲ့ပါသည်။

• ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အသုံးပြုမှု– ဂျိန်းဘာသာဝင်တို့၏ အဓိက ကျမ်းဂန်များနှင့် ရှေးဟောင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေများကို ပါကိရိုက် ဒေသန္တရစကားများ (အာဓမာဂဓီ နှင့် ပါဠိ စသည်) ဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြပါသည်။ ထို့ပြင် ရှေးဟောင်း သက္ကတ ပြဇာတ်များတွင်လည်း အမျိုးသမီးများနှင့် လူမှုအဆင့်အတန်း နိမ့်ပါးသော ဇာတ်ကောင်များ၏ ပြောစကားအဖြစ် ပြကရစ်စကားကို ထည့်သွင်း အသုံးပြုခဲ့ကြပါသည်။

ဒေါက်တာတင့်ဆွေ